Pachacuti przekształcił stosunkowo mało znaczące miasto-państwo Cuzco w jedną z najlepiej zorganizowanych, potężnych i zaradnych cywilizacji obu Ameryk. Za jego panowania Inkowie rozpoczęli proces podboju i dyplomatycznej konsolidacji, który miał wynieść ich imperium na szczyty potęgi. Większość historii Inków przekazywana była z pokolenia na pokolenie ustnie, przez co dezintegracja i upadek imperium w XVI w. doprowadziły do utraty znacznej części ich kulturowego dziedzictwa. W związku z tym znamy stosunkowo niewiele szczegółów związanych z niezwykłym życiem Pachacutiego.
Według tradycji Pachacuti był dziewiątym władcą Cuzco. Urodzony jako Cusi Yupanqi, młodszy syn Viracochy, nie był prawowitym następcą swego ojca. Gdy sąsiednie plemię Chanka zaatakowało Cuzco, Viracocha i jego starszy syn uciekli, podczas gdy Cusi Yupanqi pozostał i zorganizował zwycięską obronę miasta. Legenda głosi, że „same kamienie powstały, by bronić Cuzco”, dzięki czemu przyszły władca zyskał przydomek Pachacuti, co w języku keczua oznacza „poruszający ziemię”.
Zwycięstwo zapewniło Pachacutiemu szacunek ludności oraz zabezpieczyło mu pozycję wodza po śmieci Viracochy. Swoje panowanie rozpoczął od ekspansji i podbojów. Potencjalnym poddanym oferował pokojowe dołączenie do imperium i wiążące się z tym korzyści płynące z jego społecznej organizacji oraz materialnego bogactwa. Władców, którzy przystawali na tę propozycję, zapraszano do Cuzco, gdzie byli instruowani w inkaskich metodach sprawowania rządów lub na drodze małżeństwa włączani do rodziny Pachacutiego. Odrzucenie oferty oznaczało podporządkowanie siłą.
Za rządów Pachacutiego Cuzco rozbudowano, by stało się stolicą godną prawdziwego imperium. Religię Inków skupioną dotąd na bogu słońcu zwanym Intim rozbudowano, a rolę kapłaństwa skodyfikowano. Pachacutiemu przypisuje się skomponowanie wielu hymnów opiewających inkaski panteon, które później zostały spisane przez hiszpańskich skrybów w okresie kolonizacji. To on mógł też ustanowić święto Inti Raymi związane z początkiem nowego roku w Andach. Za panowania Pachacutiego rozwinęło się budownictwo. Na jego polecenie powstała ogromna królewska siedziba w Machu Picchu, a także systemy irygacyjne, uprawy tarasowe oraz sieć dróg i schronisk dla podróżnych.
Po śmierci Pachacutiego w 1471 r. władzę w sposób pokojowy przejął jego syn, Tupac Inca Yupanqi, który za życia ojca pełnił funkcję koregenta lub dowódcy wojskowego. Przyszli Sapa Inka nie byli w stanie zabezpieczyć bezspornych sukcesji, co przyczyniło się do dalszego wzrostu uznania, jakim darzono osiągnięcia Pachacutiego.
Za swego życia Pachacuti stworzył podwaliny inkaskich rządów, na które składał się silny i kompetentny organ centralny, wysoce zorganizowana populacja oraz wykorzystanie systemu pracy o nazwie mita, wspierającego roboty publiczne. Władca nie unikał przesiedlania dużych grup przedstawicieli niższych klas, jeśli miało to służyć interesom imperium, a Inkowie chętnie angażowali się w konflikty zbrojne celem zdobycia nowego terytorium. Pachacuti rozpoczął swe niesamowite życie jako młodszy syn bez perspektyw na objęcie tronu, a gdy je zakończył, za jego sprawą Inkowie zmierzali ku zajęciu pozycji jednej z największych cywilizacji Nowego Świata.